Madde 16 — Vücut Akımlarını veya Dokunma Gerilimlerini Sınırlayarak Koruma
Madde 16-a) Vücut akımının sınırlanması ile koruma:
Gerilim altındaki kısımlara dokunma sırasında insan vücudundan akan akımların tehlikesi, akımın yüksekliğine, etki süresine ve alternatif akımda ek olarak onun frekansına ve dalga şekline bağlıdır. Akım değerleri, fizyolojik etkilerinin farklı derecelerine göre 1A, 1B, 2 ve 3 gibi boyutlandırma sınıfına ayrılır (Çizelge-15’e bakınız).
Çizelge-15 Doğru ve alternatif akım için belirlenen boyutlandırma sınıflarına ilişkin anma değerleri
| Boyutlandırma sınıfı | 1A | 1B | 2 | 3 |
| Alternatif akımlar 1) | n1 . 0,5 mA | n2 . 3,5 mA | n2 . 10 mA veya 2) pi ~ . 10 mA | Boyutlandırma sınıfı 2’yi aşan değerler |
| Doğru akımlar 1) | 2 mA | 10 mA | pi = . 30 mA | |
| 1)n1 , n2 katsayıları 100 Hz’e kadar frekanslarda, pi ~ , pi = katsayıları 2 s’den sonraki etki sürelerinde 1 değerini alırlar. 2) n2 veya pi ~ katsayısından daima daha büyük olanı dikkate alınır. |
n1 , n2, pi ~ , pi = katsayıları için Ek-Y’de Y.2’ye bakınız. Akım değerleri, büyüklükleri açısından dokunma direncinden bağımsız olan (sabit akım kaynaklarına dokunma) vücut akımları için de geçerlidir.
b) Çizelge-15’deki akımların kontrolü:
100 Hz’in üzerindeki alternatif akımlar (doğru akım bileşenleri olanlar da dahil) Şekil-10’daki bağlantı devresi üzerinden ölçülür. Ampermetrenin iç direnci, ilgili frekans bölgesinde 5 W’u geçmemelidir.
Şekil-10 100 Hz’in üzerindeki frekanslara sahip periyodik akımların ölçülmesi için bağlantı devresi
Sadece, yapısal olarak tamamen kavramanın mümkün olmadığı küçük yüzeyli dokunmalar mümkün ise ve normal işletmedeki toprağa karşı boşta çalışma gerilimi 250 V’u geçemezse, 100 Hz’e kadar alternatif akımlar ve doğru akımlar 10 kW’luk bir direnç üzerinden ölçülebilir. 100 Hz’in üstündeki alternatif akımlarda (doğru akım bileşenleri olanlar da dahil) Şekil-11’deki bağlantı devresi kullanılır. 10 kW’luk direncin ve Şekil-11’deki bağlantı devresinin kullanılması durumunda, ek olarak aşağıda belirtilen koşullardan birinin sağlanması zorunludur:
i) Elektrik işletme yerlerindeki sabit akım devreleri söz konusu olmalıdır veya,
ii) Dokunulabilecek kısımların genel bir tehlike uyarısıyla donatılmış olmaları gerekir veya,
iii) Akımların, güvenli bir akım kaynağından üretilmeleri gerekir.
Not : Korku tepkisi nedeniyle, küçük yüzeyli bir el teması aynı zamanda kısa süreli bir temastır.
Şekil-11 Küçük yüzeyli temaslarda 100 Hz’in üstündeki periyodik akımların ölçülmesi için bağlantı devresi
c) Dokunma geriliminin sınırlanması ile koruma:
i) Düşük dirençli gerilim kaynaklarına (sabit gerilim kaynakları) dokunma sırasında ortaya çıkan vücut akımları, vücut direncinden başka, dokunma akım devresinde tesadüfen mevcut olabilecek ek geçiş dirençlerine de bağlı olduğundan, akımlar yardımıyla gerilimlerin hesaplanması, esas itibariyle mümkün değildir.
Çizelge-16’daki boyutlandırma sınıfları 1A, 1B, 2 ve 3’e karşı düşen gerilim değerleri, bu gerilimlerle normal çevre koşullarında gerçekte ortaya çıkan akımların, Çizelge-15’deki her boyutlandırma sınıfı kapsamında kaldığı, genel olarak kararlaştırılmış gerilim değerleridir. Örneğin nemli ortamlar gibi daha kötü çevre koşulları için, ilgili güvenlik standartlarında özel koruma önlemleri şart koşulur.
m, pu ~, pu = katsayıları için Ek-Y’de Y.2’ye bakınız.
Çizelge-16 Doğru ve alternatif gerilimlerin boyutlandırma sınıflarına ilişkin anma değerleri
| Boyutlandırma sınıfı | 1A | 1B | 2 | 3 |
| Alternatif akımlar 1) | m . 12 V 2) | m . 25 V | m . 50 V veya 3) pu ~ . 50 V | Boyutlandırma sınıfı 2’yi aşan değerler |
| Doğru akımlar 1) | 30 V 2) | 60 V | Pi = . 120 V | |
| 1) mkatsayısı 1000 Hz’e kadar frekanslarda, pu ~ , pu = katsayıları 2 s’den sonraki etki sürelerinde 1 değerini alırlar. 2) Bu değerler, iletişim tekniğinin, gövdeleri işletme nedeniyle gerilim altında kalan elektrik işletme elemanları için de geçerlidir. 3) m veya pu ~ katsayısından daima daha büyük olanı dikkate alınır. |
Şekil-12 Farklı boyutlandırma sınıflarında, C kapasitesine bağlı olarak izin verilen dolma (şarj) gerilimleri U0
Not : IEC 60479-2’de, 100 ms ila 10 ms’lik zaman bölgesi için (Şekil-12’de 66,7 nF ila 6,67 mF’a karşı düşmektedir), tek kutuplu darbelerin çok sayıda mümkün olan şekillerinden boşalma darbesinin, dikdörtgen darbenin ve sinüs yarı dalga darbesinin eşdeğer etkileri için dönüşüm katsayıları verilmiştir. 3T süreli darbede dolma gerilimi başlangıç değerinin % 5’ine düşmüştür.
ii) Çizelge-15 ve Çizelge-16’daki anma değerleri, DIN VDE 0228 Kısım 1 ila 5’deki etkilenme olaylarının sınır değerlerine, nadiren ve düzensiz olarak meydana gelen olaylara ilişkin değildir.
iii) Gerilim altındaki kondansatörlere dokunma durumunda, boşalma-zaman sabiti (T) nedeniyle sadece sınırlı bir etki süresi ortaya çıkar.
Şekil-12’de, 1A, 1B ve 2 boyutlandırma sınıfına karşı düşen dolma gerilimlerinin, kapasiteye bağlı anma değerleri gösterilmiştir. Bu değerler sadece, kondansatörün insan vücudu üzerinden tek bir kerelik boşalması gibi bir özel durum için geçerlidir.
Boşalmalar 2 s’den daha az bir zamanda tekrarlayabilirse, bu periyodik bir olaydır (Ek-Y’de Y.1’e bakınız).
Frekans ve etki süresinin tesiri için m, n ve p katsayılarının belirlenmesine ilişkin detay bilgiler Ek-Y’de Y.2’de verilmiştir.
iv) Kontrol:
Sadece cihazlarda: İlgili cihaz standardına uygun olarak tip testi çerçevesinde yapılan ölçmedir.
1A, 1B ve 2 boyutlandırma sınıfındaki gerilimlerin ölçülmesinde gerilim kaynağı, her bir ilgili boyutlandırma sınıfında izin verilen akımlar aşılmayacak şekilde yüklenebilir.
d) Vücut akımlarının veya dokunma gerilimlerinin sınırlandırılmasıyla yapılan koruma sadece akım ve gerilimler için verilen boyutlandırma değerlerinin tutulmasına bağlı olmayıp, boyutlandırma için esas alınmış olan frekanslardan, etki sürelerinden veya dalga şekillerinden fizyolojik olarak daha elverişsiz olanların engellenmesine de dayanır.
Evcil hayvanların korunması için genel olarak 1B boyutlandırma sınıfının değerleri kullanılır.
Topraklama Direnci, Potansiyel Dengeleme ve Korozyona Karşı Koruma ile İlgili Kurallar
Madde17-a) Topraklama direnci: Topraklama direnci, fonksiyon topraklaması, fonksiyon ve koruma topraklaması ve aşırı gerilim koruma düzenlerinin topraklamasından istenen özelliklere uygun olarak boyutlandırılmalıdır.
Not : Fonksiyon topraklamasında topraklama direncinin sınır değeri, toprak üzerinden iletilen işletme akımlarının mutlak değeri ve toprağı da kullanan işletme akım devrelerinde izin verilen yabancı gerilimle tespit edilir.
Fonksiyon ve koruma topraklamasında topraklama direnci, ek olarak, izin verilen dokunma gerilimiyle tayin edilir (Madde 21’e bakınız).
Aşırı gerilim koruma düzenlerinin topraklanmasında sadece, eğer işletme akım devrelerinin azaltılmış aşırı gerilimleri uzak bir referans toprağa göre ölçülüyorsa veya komşu tesis kısımları arasındaki tehlikeli olabilecek gerilimler, örneğin potansiyel dengeleme bağlantılarıyla önlenemiyorsa, topraklama direnci küçük olmalıdır. Burada aşırı gerilim koruma düzenlerinin çalışması güvenlik altına alınmalıdır.
b) Potansiyel dengelemesi:
1) Aralarında, insanlar için tehlikeli olabilecek veya örneğin arklı atlamalar sonucunda nesnelere zarar verebilecek gerilimlerin ortaya çıkabileceği birbirinden bağımsız sistemlerin topraklama tesisleri veya topraklama tesislerinin kısımları, potansiyel dengelemesi için birbirleriyle iletken olarak veya açık topraklamalarla bağlanmalıdır.
Potansiyel dengelemesi iletkenlerle, hatların ekranıyla veya iletken mahfazalarla ya da tesis kısımlarıyla yapılabilir.
Not : Tesis kısımları olarak metal su boruları, kalorifer tesisatı, kablo kanalları ve benzerleri kullanılabilir.
2) Bir potansiyel dengeleme iletkeninin veya iki cihaz arasındaki başka bir potansiyel dengeleme bağlantısının kesiti en azından daha küçük olan cihaz koruma iletkeninin (PE) kesitine uygun olmalıdır. Bununla birlikte bükülgen şebeke bağlantı hatları için kesit en az 0,75 mm2 bakır ve sabit döşenmiş şebeke bağlantı hatları için minimum 1,5 mm2 bakır olmalıdır.
Eğer kesitlerinin toplamı belirtilen koşullar için yeterliyse, iki cihaz arasındaki potansiyel dengeleme iletkeni olarak bütün referans iletkenleri kullanılabilir.
3) İletişim tesisinin bulunduğu yerdeki potansiyel dengeleme barası ile buna ilişkin şebeke beslemesinin koruma iletkeni (PE) arasındaki tamamlayıcı potansiyel dengelemesi için kullanılan potansiyel dengeleme iletkeninin kesiti bu koruma iletkeninin (PE) 0,5 katı, mekanik koruma durumunda en az 2,5 mm2, mekanik korumasız en az 4 mm2 olmalıdır; bununla beraber kesitin 50 mm2’yi geçmesi gerekmez.